Enerji Diplomasisi Türkiye-Ermenistan İlişkilerinde Yeni Bir Dönem Başlatabilir mi?

Enerji diplomasisi, Ermenistan ile Türkiye arasındaki ilişkilerin normalleşmesi çabalarına yeni bir ivme kazandırıyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) tarafından düzenlenen bir toplantının kulisinde bir araya gelen Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ve Altyapı Bakanı Davit Khudatyan, Türkiye Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar ile enerji bağlantılı çeşitli konuları ele aldı.

Bayraktar, sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada, "Bölgemizde kalıcı barış ve istikrara katkı sağlayacak altyapı ve enerji konularını görüştük; bu kapsamda öncelikli olarak elektrik enterkonnektifitesi, nükleer enerji ve doğal gaz alanlarındaki işbirliği alanlarını ele aldık" ifadelerini kullandı.

Üst Düzey Temaslar ve Normalleşme Sinyalleri

10 Mart'ta gerçekleşen bu görüşme, Paşinyan'ın geçen Haziran ayında İstanbul'da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile yaptığı görüşmelerden bu yana Ermeni ve Türk yetkililer arasındaki en üst düzey temas oldu. Bu görüşme, yeni bir uzlaşma ve yakınlaşma girişimini başlattığı şeklinde geniş çapta yorumlanmıştı. Daha önceki bir normalleşme çabası 2010 yılında sekteye uğramıştı.

İstanbul ziyareti, Paşinyan'ın Ermenistan'ın tam diplomatik ilişkiler kurmasının önündeki tarihi anlaşmazlıkları bir kenara bırakarak ekonomik kalkınmaya odaklanmayı hedefleyen "Gerçek Ermenistan" stratejisiyle de uyumlu görülmüştü. Bu anlaşmazlıklar arasında, Ankara'nın Osmanlı dönemi Ermeni soykırımını tanıması talebi de bulunuyor. Üç bakan da 10 Mart'taki görüşmelerin detaylarını paylaşmadı, ancak Bayraktar'ın enerji ve altyapı konularına değinmesi, ikili ilişkilere hakim olan tarihi ve ideolojik konuları ele almadan pratik işbirliğine odaklanıldığını düşündürdü.

Bayraktar, Şubat ayında İstanbul'da gazetecilere yaptığı açıklamada, "Ermenistan ile ekonomik ilişkilerin normalleşmesini destekliyoruz. Enerji alanında işbirliği yapabiliriz. Bu, her iki ülke için bir fırsat" demişti.

Enerji Bağlantıları ve Bölgesel Etkiler

Görüşme IAEA zirvesinde gerçekleşse de, nükleer işbirliğinin Ermeni-Türk görüşmelerinde ana konu olması pek olası görünmüyor. Her iki ülkenin de nükleer santralleri bulunsa da, görüşmelerin Ermenistan'ın bölgesel enerji ve doğal gaz iletim ağlarına entegrasyonuna odaklanması, ayrıca Ermenistan-Azerbaycan geçici barış anlaşması ve TRIPP koridorunun oluşturulmasına yönelik dönüm noktası niteliğindeki anlaşmayla yaratılan yeni işbirliği fırsatlarının araştırılması daha muhtemel.

Sovyetler sonrası dönemin büyük bölümünde Türkiye ve stratejik müttefiki Azerbaycan, Dağlık Karabağ bölgesi üzerindeki onlarca yıllık çatışmanın bir parçası olarak Ermenistan'a ekonomik bir abluka uyguladı. Azerbaycan, 2023 yılında Ankara'nın yardımıyla Karabağ'ı yeniden kontrol altına aldı. Ankara uzun süredir ablukayı sona erdirme yönündeki istekliliğini belirtiyor; bu adım Ermenistan sınırındaki fakir bölgelerin ekonomik talihini artırabilir, ancak Bakü'ye olan bağlılık hissi nedeniyle tereddüt etti.

Ermenistan'ın kendi enerji kaynakları oldukça kısıtlı ve doğal gaz ile petrol ürünleri tedariki için Rusya ve İran'a bağımlı durumda. Ermenistan, elektrik ihtiyacının %40'ını karşılayan Metsamor Nükleer Enerji Santrali için de nükleer yakıt tedarikinde Rusya'ya bağımlı. Bu tedarikler, Rusya'ya yönelik yaptırımların artmasıyla ve daha acil olarak İran'daki ABD-İsrail savaşıyla tehdit altında bulunuyor. Eski Metsamor santralinin yerini yenilemesi gereken Ermenistan, Şubat ayında ABD ile bir nükleer işbirliği anlaşması imzaladı.

Öncelikli olarak bir kara ve demiryolu ulaşım güzergahı olması beklenen TRIPP koridoru planları, aynı zamanda bir enerji iletim hattı ve bir gaz boru hattını da öngörüyor. Azerbaycan, öngörülen ABD merkezli TRIPP Development Company'nin Ermenistan topraklarındaki güzergah üzerinde çalışmalara başlayacağı beklentisiyle, koridorun her iki yakasında 330 kilovolt (kV) hat döşemeye şimdiden başladı. Ermenistan'ın Türkiye ile hali hazırda işleyen, ancak bugüne kadar çok az kullanılan 220 kilovolt (kV) bir bağlantısı bulunuyor. Ankara'nın, Türkiye'nin yakın komşularıyla olan enerji bağlantısını artırmaya yönelik daha geniş bir programın parçası olarak bu bağlantıyı yükseltmesi ve genişletmesi bekleniyor.

Türkiye, 2025 yılında Azerbaycan'ın Nahçıvan eksklavına bir doğalgaz boru hattı bağlantısının inşasını tamamladı; bu hattın TRIPP koridoru üzerinden Azerbaycan ana karasına uzatılması bekleniyor. Bu boru hattı, Ermenistan'a Azerbaycan veya Türkiye'den gaz tedarik etmek için potansiyel olarak kullanılabilir. Ankara'nın, Kars ilinden, Ermenistan sınırına yakın mevcut bir hattan kuzey Ermenistan'a ayrı bir doğalgaz boru hattını uzatması da nispeten kolay olacaktır.

Yatırımcı Perspektifi ve İzlenmesi Gerekenler

Enerji ve altyapı alanındaki bu potansiyel işbirliği, Türkiye ve Ermenistan arasındaki siyasi ilişkilerin seyrini değiştirebilecek nitelikte. Yatırımcılar ve piyasa gözlemcileri, bu gelişmeleri yakından takip etmeli. Özellikle bölgesel enerji projeleri ve transit geçiş güzergahları, hem enerji piyasaları hem de lojistik sektörleri için önemli fırsatlar sunabilir. Ermenistan'ın Rusya ve İran'a olan enerji bağımlılığının azalması, Moskova ve Tahran üzerindeki jeopolitik baskıların arttığı bir dönemde Ermenistan için stratejik bir kazanım olabilir.

TRIPP koridoru gibi altyapı projelerinin hayata geçirilmesi, Güney Kafkasya'nın ekonomik haritasını yeniden çizebilir. Bu durum, bölgedeki enerji ticaretini ve nakliye rotalarını etkileyebilir. Türkiye'nin enerji arz güvenliğini artırma ve bölgesel bir enerji merkezi olma stratejisiyle de örtüşen bu adımlar, Brent ve WTI gibi küresel enerji emtiaları üzerinde dolaylı etkilere sahip olabilir. Ayrıca, bölgedeki istikrarın artması, USDTRY gibi gelişmekte olan ülke para birimlerinde de volatiliteyi azaltarak yatırımcı güvenini pekiştirebilir. İzlenmesi gereken kilit noktalar arasında, bu projelerin finansman kaynakları, uluslararası destek mekanizmaları ve iki ülke arasındaki siyasi iradenin sürdürülebilirliği yer alıyor.