İran Savaşı Petrol Fiyatlarını Kontrol Altına Alma Küresel Mücadelesi

Küresel Petrol Piyasasında Tansiyon Yükseliyor

İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatmasıyla dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin kesintiye uğraması, küresel piyasalarda fiyatları kontrol altına alma yönünde acil adımları tetikledi. Bu durum, dünya genelindeki hükümetleri petrol fiyatlarındaki yükselişi dizginlemek için çareler aramaya itiyor. Son gelişmeler, bu küresel çabanın boyutunu ve karmaşıklığını gözler önüne seriyor.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), 32 ülkenin enerji politikalarını koordine ettiği ve acil durum hazırlıklarını yönettiği bir konsorsiyum olarak, fiyatları rahatlatmak amacıyla stratejik petrol rezervlerinin serbest bırakılmasını görüşmek üzere acil bir toplantı düzenledi. Toplantı sonucunda, tarihin en büyük rezerv serbest bırakma operasyonu olarak kayıtlara geçen 400 milyon varil petrolün rezervlerden çıkarılması konusunda anlaşmaya varıldı. Bu rezervler, yer altı mağaralarında ve yer üstü depolama tanklarında tutuluyor.

Ancak, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatmasıyla Basra Körfezi'nden yapılan ihracatta günde yaklaşık 20 milyon varillik bir kayıp yaşanıyor. Yapılan rezerv serbest bırakma kararı, bu kaybın yalnızca 20 günlük petrol sevkiyatını karşılayabiliyor. Dahası, rezervlerin ne kadar hızlı erişilebilir olduğu konusundaki kısıtlamalar göz önüne alındığında, günlük petrol serbest bırakma miktarının kaybedilen varillerin yalnızca küçük bir kısmını oluşturması muhtemel. Bu nedenle, açıklamanın ardından petrol fiyatlarının aslında yükselmiş olması şaşırtıcı değil.

Elbette, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatmasının, petrol fiyatlarını varil başına 200 dolara çıkarma tehdidiyle birlikte, dünya petrol fiyatlarında ilk manipülasyon girişimi olduğunu belirtmek gerekir. Bu noktada, bazı ülkeler fiyat tavanları uygulamaya, karne uygulamasına gitmeye ve benzin ve dizel gibi petrol ürünleri kıtlığıyla başa çıkmak ve tüketicileri artan maliyetlerden korumak için çalışma haftasını kısaltmaya çalışıyor.

Piyasa Müdahaleleri ve Spekülasyonla Mücadele

ABD Hazine Bakanlığı, spekülasyonu bastırmak amacıyla petrol vadeli işlem piyasasına müdahale edebileceğini duyurdu. Ancak piyasa katılımcıları, bu tür bir müdahalenin büyük bir etki yaratacağı konusunda şüpheci yaklaşıyor. Çünkü petrol vadeli işlem piyasasının nihayetinde fiziksel arz ve talepten sinyaller alması gerekiyor. Vadeli işlem sözleşmeleri, teslimat tarihinden önce kapatılmazsa ham petrol teslimatını gerektirir, bu da onları fiziksel piyasaya sıkı sıkıya bağlı tutar. Sorunun özü de tam olarak bu fiziksel piyasada yatıyor.

Büyük vadeli işlem ve borsa başkanları, ABD Hazine Bakanlığı'nın petrol vadeli işlem fiyatlarını manipüle etme fikrinden pek hoşlanmadı. Nihayetinde, bu tür bir manipülasyon, özel kişiler tarafından yapıldığında yasa dışı kabul edilir. Üstelik, kamuya açık borsalar fiyat keşfi için tasarlanmıştır. Hükümet, petrolün gerçek fiyatını keşfetmek isteyen müşterilerin güvenini sarsarsa, bu müşteriler risklerini hedge etmek için başka yerlere yönelecektir. Bu durum, fiyat keşif mekanizmasını zedeleyecektir.

Bunun ötesinde, basit bir 'laf cambazlığı' (jawboning) yöntemi de kullanılıyor. 8 Mart'ta petrol fiyatlarının yaklaşık 120 dolara ulaşmasının ardından, Başkan Trump bir basın toplantısı düzenleyerek İran savaşı'nın "çok yakında" sona erebileceğini belirtti. Bu açıklama, petrol fiyatlarında ani bir düşüşe neden oldu.

Pek az kişinin kasıtlı bir manipülasyon olarak fark ettiği bir başka strateji ise, ABD Enerji Bakanı Chris Wright'ın sosyal medyada paylaştığı bir duyuru oldu. Duyuruda, "ABD Donanması, petrolün küresel piyasalara akışını sağlamak üzere Hürmüz Boğazı'ndan bir petrol tankerini başarıyla eskort etti" deniliyordu. Bu paylaşım, petrol piyasasında anında %19'luk bir düşüşe yol açtı. Ancak daha sonra bu bilginin yanlış olduğu anlaşıldı ve hızla silindi. Piyasa toparlansa da gün sonunda %12'lik bir düşüş yaşandı. Bu hamle, piyasayı aşağı çekmek için bir 'laf cambazlığı' girişimi miydi, yoksa içeriden bilgi alanların, mühendisliğini yaptıkları bir hamleden kâr elde etme planı mıydı bilinmiyor. Enerji Bakanı olayın inceleneceğini belirtse de, bu soruşturmadan somut bir sonuç çıkması beklenmiyor. Bu, ABD Hazine Bakanlığı'nın vadeli piyasaları manipüle etme planının bir parçası mıydı, yoksa gözden kaçmış bir çalışanın eylemi miydi? Muhtemelen asla öğrenemeyeceğiz.

Rusya ve Diğer Ülkeler Üzerinden Fiyat Baskısı

Amerika Birleşik Devletleri'nin, Rusya'dan petrol almak isteyen ülkelere geçici muafiyetler sunması da bir başka 'laf cambazlığı' örneği olarak öne çıkıyor. Rusya'nın Ukrayna işgali sonrası uygulanan yaptırımlar, petrol ihracatından elde ettiği geliri azaltmayı amaçlıyor. Bu yaptırımlar, fiyat tavanları, sigorta yasakları, varlık dondurmalar ve yabancı yatırım yasakları gibi çeşitli önlemleri içeriyor.

Rusya, bu yaptırımları büyük ölçüde 'gölge filosu' aracılığıyla delmeyi başarıyor. Bu filo, sahipliği belirsiz gemilerden oluşuyor ve tespit edilmekten kaçınmak için çeşitli taktikler kullanıyor. Ayrıca Rusya, yaptırımları hiçbir zaman kabul etmeyen Çin ve Hindistan gibi ülkelere önemli miktarda petrol satmaya devam ediyor.

Bu muafiyetlerin temel amacı, Rusya'nın petrol gelirlerini düşürmek ve aynı zamanda dünya piyasasını ikinci en büyük ihracatçıdan mahrum bırakmamaktır. Ancak bu durum, Rus petrol şirketlerinin, belirlenen 60 dolarlık tavanın ve yaptırımları delmeye çalışanlara uygulanan 40 dolarlık indirimlerin çok üzerinde, piyasa fiyatlarından satış yapmasına olanak tanıyor. Dolayısıyla, bu muafiyetler, petrol fiyatlarını aşağı çekmek için yapılan bir başka taktikten ibaret ve mevcut arz üzerinde büyük bir etki yaratması beklenmiyor.

Hürmüz Boğazı Stratejisi ve Savaşın Sonu

Son olarak, ABD yönetiminin Hürmüz Boğazı'nı açma yönündeki planlara yönelik işaretler, ya nihai bir 'laf cambazlığı' ya da tam bir pervasızlık örneği olarak değerlendiriliyor. Deniz Kuvvetleri'nin Orta Doğu'ya 5.000 personel ve amfibi çıkarma gemisi konuşlandırması, bu olasılığı güçlendiriyor. Ancak, İran'ın insansız hava araçları ve füzelerle hedef gözetme yeteneği ve bu silahların bol tedariği göz önüne alındığında, böyle bir girişimin başarılı olma ihtimali düşük görünüyor.

Elbette, petrol fiyatlarını düşürmenin en hızlı yolu İran savaşına son vermek olacaktır. Bunun en çabuk yolu ise İran'ın tüm taleplerini kabul etmekten geçer. Bu talepler arasında nükleer geliştirme programını sürdürme, kısıtlamasız bir askeri yapı, İran'a verilen zararlar için tazminat ve bir daha saldırıya uğramayacağına dair uluslararası garantiler bulunuyor. İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri'nin bu talepleri reddetmesi ve İran'ın sınırsız silah tedariği ile Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolü göz önüne alındığında, savaşın İsrail ve ABD'nin İran'ı kara kuvvetleriyle işgal etmesi veya İran'ın taleplerinin bir kısmını veya tamamını kabul etmesine kadar sürmesi bekleniyor. Aksi takdirde, Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol tankerlerinin güvenliğini garanti etmenin pratik bir yolu olmayacaktır. Taraflardan herhangi birinin yakın zamanda istediğini elde etme olasılığını değerlendirerek, dünyanın günlük petrol ihtiyacını ne kadar süreyle karşılayamayacağını öngörebilirsiniz.