Türkmen Doğal Gazı Verileri Çelişti: Çin ve Aşkabat Arasında Rakam Farkı

Çin'in önde gelen uluslararası yayın kuruluşu CGTN, 24 Mart'ta Türkmenistan'ın devlet başkanı Gurbanguly Berdimuhamedov ile bir röportaj yayınladı. Röportajda, iki ülke arasındaki mevcut diplomatik ilişkilerin 'karşılıklı güven ve yüzyıllardır süregelen etkileşimlerle' şekillendiği vurgulandı. Ancak, röportajın gerçek içeriği, liderin ülkesinin Çin'e yaptığı doğal gaz ihracatına ilişkin verdiği rakamların, daha sonra Çinli yetkililerin sunduğu verilerden önemli ölçüde farklı çıkmasıyla dikkat çekici bir uyumsuzluk sergiledi.

Mart ortasında Türkmenistan liderinin Pekin ziyaretinde kaydedilen röportaj sırasında Berdimuhamedov, ülkesinden Çin'e gönderilen doğal gazın yıllık ortalama hacminin yaklaşık 40 milyar metreküp (bcm) olduğunu belirtti. Berdimuhamedov ayrıca, Pekin ve Aşkabat'ın 'şu anda doğal gaz ihracatını 65 bcm'e çıkarma yönünde ortaklaşa çalıştığını' duyurdu.

Ancak, Çin'in Aşkabat büyükelçisi Ji Shumin, 27 Mart'ta gazetecilere yaptığı açıklamada, Türkmenistan'ın 2025 yılında yalnızca yaklaşık 30 bcm ihracat yaptığını ve Pekin'in bu yıl da hacmin aynı seviyede kalmasını beklediğini ifade etti. Ji, 65 bcm'lik ihracat hedefine ulaşılabilmesi için Türkmenistan ve Çin'i bağlayacak, 'D Hattı' olarak bilinen yeni bir boru hattının tamamlanması gerektiğini ancak 'bu projenin hala görüşme aşamasında' olduğunu da sözlerine ekledi.

D Hattı'nın inşaatına ilk olarak 2014 yılında başlanmıştı. Proje, o zamandan beri çeşitli duruşlar ve aksaklıklar yaşadı ve nihayetinde birkaç yıl önce, büyük olasılıkla fiyatlandırma anlaşmazlıkları nedeniyle durma noktasına geldi. Projeyi sekteye uğratan engellerin kaldırıldığına dair yakın zamanda herhangi bir işaret bulunmuyor.

Enerji Anlaşmazlıkları ve Bölgesel Ticaret Dinamikleri

Mevcut üç boru hattı, A, B ve C, her yıl yaklaşık 55 bcm Türkmen gazını taşıma kapasitesine sahip. Ancak büyükelçi Ji'nin yorumları, hatların şu anda tam kapasiteyle çalışmadığını gösteriyor. Türkmenistan'dan Çin'e yapılan doğalgaz ihracatı, iki devlet arasındaki yıllık ticaretin büyük çoğunluğunu oluşturuyor. Türkmenistan, Çin ile ticaret fazlası veren tek Orta Asya ülkesi konumunda.

Berdimuhamedov, CGTN röportajında ayrıca, şu anda Çin'de 10.000'den fazla Türkmen vatandaşının eğitim gördüğünü belirtti. Bu rakam doğruysa, Çin'i Türkmen öğrenciler için Rusya'dan sonra en popüler ikinci destinasyon haline getiriyor. ABD'deki Türkmen öğrenci sayısının ise onlu rakamların düşük seviyelerinde olduğu tahmin ediliyor.

Öte yandan, Kazakistan'daki gelişmeler de dikkat çekiyor. Dünyanın en büyük tungsten madenlerinden biri olan Kazakistan'ın Boguty tungsten madenini geliştirmeye odaklanan Çinli madencilik şirketi Jiaxin International Resources Investment Ltd. 2025 yılında yaklaşık 136 milyon dolar gelir ve yaklaşık 42 milyon dolar kar bildirdi. Şirket, 2024'te 22,5 milyon dolarlık bir zarar kaydetmişti. Şirketin 300 milyon dolarlık tungsten cevheri işleme tesisi, Nisan 2025'te ticari üretime başladı ve yıl sonuna kadar 5.000 tonun biraz üzerinde tungsten konsantresi üretti. Bu üretimle Kazakistan, dünyanın en büyük üç üreticisinden biri haline geldi. Tesisin tüm çıktısının Çin'e ihraç edildiği ve Pekin'in hem kar elde etmesine hem de kritik mineraller üzerindeki sıkı kontrolünü sürdürmesine yardımcı olduğu bildiriliyor. Tam kapasitede, Boguty tesisinin önümüzdeki 35 yıl boyunca yılda 10.000 ton tungsten konsantresi üretmesi bekleniyor.

Kazakistan merkezli PetroKazakhstan Kumkol Resources, Çin'in devlet enerji devi CNPC ve Kazakistan'ın devlet şirketi KazMunayGas'ın ortak mülkiyetinde olup, 2025'in ilk çeyreği için 50 milyon dolarlık temettü ödeyecek. Kazak haber kaynağı Kursiv'e göre, bu tutarın üçte ikisi CNPC'ye gidecek.

Ayrıca, KazTransOil'in PetroCouncil.kz'ye atıfta bulunarak bildirdiğine göre, Rus petrolünün Kazakistan üzerinden Çin'e transitini yılda 10 milyondan 12,5 milyon tona çıkarmak için hükümetlerarası bir anlaşma hazırlanıyor. Çin gümrük idaresinin yem üreticileri için getirdiği yeni kurallar, bazı Kazak üreticilerin Çin pazarına girememesi veya teslimat yükümlülüklerini zamanında yerine getirememeleri nedeniyle gecikmeler ve cezalarla karşılaşma endişesi yaratıyor. Üreticiler, Pekin'in düzenlemeleri değiştirmesi için Kazak yetkililerden yardım istiyor.

Bu arada, Kazakistanlı ihracatçılar, Keden gümrük bilgi sistemindeki aksaklıklar nedeniyle artan ihracat maliyetlerinden şikayetçi. Çin Komünist Partisi'nin resmi yayın organı Halkın Günlüğü'ne göre, Çin-Kazakistan ortak müzik televizyon programı 'Voice Beyond the Horizon' (Ufkun Ötesindeki Ses) Kazakistan'da gösterime girdi ve yüksek izlenme oranları elde etti.

Diğer Orta Asya Ülkelerinde Gelişmeler

Kırgızistan cephesinde, Bişkek yönetimi Pekin'den Çin gıda pazarına daha geniş erişim için lobi yapıyor, ancak sınırlı başarı elde ediyor. Kırgızistan, ilk partide 25 tonluk mısır ihracatına Çin'e başladı. Ayrıca, Kırgız şirketleri, Çin gümrük idaresinin CIFER sistemine kaydolarak dondurulmuş meyve ihraç edebilecekler.

Kırgızistan Acil Durumlar Bakanı Kanatbek Chynybaev, Pekin'in bakanlığın teknik altyapısını modernize etmeye yönelik 'ortak projeler için destek' arayışıyla Çin büyükelçisi Liu Jiangping ile bir araya geldi. Liu, Kırgız teklifine temkinli yaklaştı. Chynybaev ayrıca, itfaiye ekipmanları ve seyyar hastaneler için sağlanan finansman desteği nedeniyle Çin'e teşekkür etti.

Özbekistan'da ise Çinli turist sayısında büyük bir artış gözleniyor. 2026'nın ilk iki ayında gelen Çinli turist sayısı yaklaşık 49.000'e ulaştı. Bu rakam, geçen yılın aynı dönemine göre üç katından fazla. Buna rağmen, Çin'in Özbek turizm sektöründeki payı hala düşük. Özbek yetkililer, bu yılın Ocak-Şubat döneminde ülkeyi yaklaşık 1,8 milyon kişinin ziyaret ettiğini bildirdi.

Çinli e-ticaret devi Temu, Mart 2025'te vergi yükümlülüklerini ve tüketici koruma gerekliliklerini yerine getiremediği için kısıtlandıktan sonra pazara yeniden girme zorluklarıyla karşılaşıyor. Özbekistan'ın e-ticaret düzenleyicisi NAAP'a göre, Temu'nun altı delegasyonu son 12 ayda görüşmeler için ziyaret etti. Ancak, art arda gelen görüşme turları Özbek düzenleyicileri tatmin edemedi.